Solar Technology : सौर ऊर्जेच्या (Solar Energy) क्षेत्रात भारतानं आज एक मोठी झेप घेतली आहे. आतापर्यंत सोलर सिस्टिममध्ये वीज तयार करणं आणि ती साठवणं यासाठी वेगवेगळी उपकरणं लागायची, ज्यामुळे खर्चही वाढायचा आणि सिस्टिमही मोठी व्हायची. पण आता ही कटकट संपणार आहे. बेंगळुरूच्या भारतीय शास्त्रज्ञांनी एक असं ‘ऑल-इन-वन’ डिव्हाइस तयार केलंय, जे सूर्याच्या प्रकाशापासून वीज तर तयार करेलच, पण ती स्वतःमध्येच साठवूनही ठेवेल. या एका शोधामुळे सोलर टेक्नॉलॉजीचा (Solar Technology) चेहरामोहरा बदलू शकतो.
नेमका शोध काय आहे?
केंद्रीय विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाच्या (DST) अंतर्गत येणाऱ्या बेंगळुरूच्या ‘Centre for Nano and Soft Matter Sciences’ मधील शास्त्रज्ञांनी ही कमाल केली आहे. त्यांनी “Photo-rechargeable Supercapacitor” नावाचं एक डिव्हाइस विकसित केलंय. याचं खास वैशिष्ट्य म्हणजे, यात सोलर पॅनेल आणि बॅटरी ही दोन वेगळी कामं आता एकाच युनिटमध्ये होणार आहेत. यामुळे घराच्या छतावर किंवा उपकरणांमध्ये जास्तीची वायरिंग आणि बॅटरी मॅनेजमेंट सर्किट बसवण्याची गरज उरणार नाही. हे डिव्हाइस आकाराने लहान असल्याने भविष्यात पोर्टेबल गॅजेट्समध्ये मोठी क्रांती आणू शकतं.
कसं काम करतं हे तंत्रज्ञान?
हे डिव्हाइस खास बनण्यामागे Nickel-Cobalt Oxide (NiCo₂O₄) नॅनोवायर्सची (Nanowires) किमया आहे. शास्त्रज्ञांनी निकेल फोमवर हे अतिशय सूक्ष्म नॅनोवायर्स एका विशिष्ट प्रक्रियेतून वाढवले आहेत. हे नॅनोवायर्स दिसायला छोटे असले तरी ते सूर्याचा प्रकाश अतिशय वेगाने शोषून घेतात आणि त्याचवेळी त्याचं विजेत रूपांतर करून ती स्टोअरही करतात. सोप्या भाषेत सांगायचं तर, जे मटेरियल वीज बनवतंय, तेच मटेरियल बॅटरीचंही काम करतंय!
सामान्यांसाठी आणि भविष्यासाठी किती फायदेशीर?
रिअल-वर्ल्ड टेस्टिंगमध्ये या डिव्हाइसने 1.2 Volt चा स्थिर आउटपुट दिला आहे. विशेष म्हणजे १००० फोटो-चार्जिंग सायकल्सनंतरही याची कार्यक्षमता (Capacitance Retention) ८८ टक्क्यांपर्यंत कायम राहिली. हे डिव्हाइस कमी प्रकाशापासून ते कडक उन्हापर्यंत सर्व परिस्थितीत कार्यक्षमतेने काम करते. याचा अर्थ असा की, हे तंत्रज्ञान प्रदीर्घ काळ मेकॅनिकल आणि इलेक्ट्रोकेमिकल स्ट्रेस सहन करू शकते. भविष्यात याचा वापर पोर्टेबल गॅजेट्स, वियरेबल डिव्हाइसेस, ऑफ-ग्रिड सिस्टिम आणि दुर्गम भागातील विजेची गरज पूर्ण करण्यासाठी केला जाऊ शकतो. यामुळे पारंपारिक बॅटरी आणि जीवाश्म इंधनावरील अवलंबित्व कमी होईल, जे पर्यावरण रक्षणासाठी मोठे पाऊल आहे.
अधिक माहितीसाठी Department of Science and Technology (DST) च्या अधिकृत पोर्टलवर या संशोधनाचा आढावा घेता येईल. (अधिक माहितीसाठी तुम्ही dst.gov.in या संकेतस्थळाला भेट देऊ शकता.)
तज्ज्ञांचे मत: अक्षय ऊर्जा तज्ज्ञांच्या मते, हे तंत्रज्ञान भविष्यातील स्मार्ट वॉचेस आणि सेन्सर्ससाठी गेम चेंजर ठरेल कारण यामुळे बॅटरीचा आकार निम्म्याने कमी होईल.
